Wersja strony do drukowania.

Arboretum Leśne
im Prof. Stefana Białoboka
Arboretum Leśne im Prof. Stefana Białoboka
Stradomia Dolna 77, PL-56-506 Stradomia Górna.
Nadleśnictwo Syców



  Arboretum, noszące imię jednego z najwybitniejszych polskich botaników i dendrologów Prof. Stefana Białoboka, powstało na bazie utworzonej w 1990 roku specjalistycznej szkółki leśnej, biorącej udział w realizacji krajowego programu zachowania leśnych zasobów genowych. Organem zarządzającym placówką jest Nadleśnictwo Syców,Droga w lesie które podlega Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Poznaniu.

  Inicjatorami przekształcenia szkółek leśnych w arboretum byli Dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego dr hab. T. Nowak, Nadleśniczy Nadleśnictwa Syców mgr inż. J. Świerblewski i Leśniczy S. Sęktas, któremu powierzono funkcję kierownika placówki. Arboretum w obecnej formie powołane zostało 30 listopada 1993 roku przez Dyrektora Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Poznaniu a następnie ustanowione statutem 12.09.1995 r. jako "Arboretum Leśne im. Prof. Dr Stefana Białoboka w Sycowie". Uroczyste otwarcie placówki odbyło się 10 listopada 1995 roku. W lutym 1996 roku Dyrektor RDLP w Poznaniu powołał Radę Naukową Arboretum, która jest organem doradczym i opiniodawczym w kwestiach naukowych.

  Arboretum Leśne im. Prof. S. Białoboka zostało założone w roku 1993.Arboretum Leśne Wchodzi w skład Lasów Państwowych. Jest placówką biorącą udział w ogólnopolskim programie zachowania zasobów genowych drzew leśnych. Dendroflora arboretum składa się obecnie z około 1700 polskich drzew doborowych o udokumentowanym pochodzeniu oraz około 1200 taksonów drzew i krzewów pochodzących z różnych regionów Eurazji i Ameryki Północnej. Kolekcje te są zgromadzone na terenach leśnych i porolnych o powierzchni 150 ha. Arboretum posiada bogate kolekcje obejmujące rośliny chronione, wodne oraz górskie.
  Położenie w centrum dużego kompleksu leśnego (Lasy Rychtalskie) powoduje że arboretum pełni również funkcje edukacyjne i rekreacyjne będąc miejscem aktywnego kontaktu z przyrodą naszego kraju.


Wstęp______________________      


  Doliny rzek i strumieni na terenach zdominowanych przez gospodarkę rolną niejednokrotnie stanowią jedyne miejsca przetrwania bogatej i zróżnicowanej roślinności oraz związanego z nią świata zwierząt.

Alpinarium  Bardzo często są to także ostatnie obszary, gdzie jeszcze istnieją siedliska trwale lub okresowo podmokłe. Jednak nasilająca się antropopresja, zwłaszcza poprzez eutrofizację i osuszanie terenów zabagnionych, stwarza zagrożenia i powoduje, iż wiele syntaksonów, a wraz z nimi pojedynczych gatunków roślin, reprezentujących klasy Phragmitetea i Molinio-Arrhenatheretea, należy do rzadkich lub zanikających.

  Na obszarze Wzgórz Ostrzeszowskich, zdominowanym przez monokultury rolnicze porozcinane płatami lasów, wiele spośród wspomnianych zbiorowisk przetrwało w dolinach cieków, zwłaszcza w tych miejscach, gdzie łąki i szuwary były lub są nadal użytkowane przez właścicieli małych gospodarstw rolnych.
  Do terenów takich należy dolina Widawy i jej dopływy, gdzie ze względu na unikatową różnorodność zbiorowisk roślinnych podjęto badania florystyczne i fitosocjologiczne. Przedmiotem zainteresowania autora była roślinność wodna, szuwarowa i łąkowa. Najciekawsze partie terenu planuje się objąć ochroną prawną.


Charakterystyka środowiska przyrodniczego_________      


______________________Położenie      

  Badany Arboretum Leśneobszar jest położony na terenach gmin Syców, Międzybórz i Dziadowa Kłoda, w województwie Dolnośląskim. Według podziału fizyczno-geograficznego tereny te wchodzą w skład mikroregionu Wzgórz Sycowskich, mezoregionu - na pograniczu Wzgórz Ostrzeszowskich i Twardogórskich z Wysoczyzną Wieruszowską, makroregionu Niziny Południowo-Wielkopolskiej, prowincji Niziny Środkowopolskiej, obszaru Europy Środkowej.
  W podziale geobotanicznym Polski omawiane tereny zostały wyodrębnione jako Kraina Wzgórz Trzebnicko-Ostrzeszowskich, która ze względu na charakter roślinności została zaliczona do Poddziału Wyżyn Środkowych, Działu Bałtyckiego.
  Najbogatszy florystycznie obszar badanego terenu określony jako "Łąka storczykowa" znajduje się w gminie Syców na terenie województwa dolnośląskiego. Teren położony jest w kompleksie leśnym w pododdziałach: 94h, 94d, 94i, 95d, 95f, 96g, 96h leżących w Leśnictwie Stradomia, Obrębie Syców, Nadleśnictwa Syców.


______________________Rzeźba terenu, morfologia      

Grzybienczyk na stawach w Arboretum Leśnym  Wał Trzebnicki utworzony jest przez pas wzniesień moren końcowych, ciągnących się na długości około 200 km od okolic Żarów na zachodzie po okolice Ostrzeszowa na wschodzie, przekraczając w kilku miejscach wysokość 200 m n.p.m., przy wysokościach względnych wynoszących 100-150 m.
  Stoki Wzgórz są na ogół łagodne, płaskie, wierzchowiny słabo zaznaczone, jedynie w strefie najwyższych wzniesień krajobraz urozmaicają liczne wąwozy, głęboko wcięte doliny denudacyjne i niecki erozyjne.
  Najwyższe kulminacje Wału występują w jego wschodniej części tj. w obrębie Wzgórz Ostrzeszowskich (Kobyla Góra 278 m n.p.m.) w łuku sycowskim (Zbójnik 272 m n.p.m.) oraz w paśmie trzebnickim Wzgórz Trzebnickich (Farna Góra 256 m n.p.m.).
  Badany obszar wykazuje zarówno pod względem budowy geologicznej, jak i ukształtowania powierzchni duże zróżnicowanie, będące rezultatem wielu różnych procesów. Występują tu utwory akumulacyjnej i glacitektonicznej działalności lądolodu, powstałe w stadiale Warty, peryglacjalne przeobrażenia rzeźby oraz osady związane z erozyjną i akumulacyjną działalnością rzek w czasie zlodowacenia bałtyckiego. Na niektórych obszarach zdecydowane piętno wywarły procesy eoliczne oraz sedymentacja osadów.


______________________Budowa geologiczna      

  Powierzchnia wschodniej części Wału Trzebnickiego zbudowana jest z utworów czwartorzędowych, głównie plejstoceńskich, oraz z utworów aluwialnych, związanych z akumulacyjną działalnością rzek i wiatrów. W strefie moreny spiętrzonej Wzgórz Trzebnickich występują gliny, piaski i żwiry zwałowe wraz z głazami bezładnie rozrzuconymi. Utwory te w części najbardziej wysuniętej na południe przykryte są grubą warstwą lessu, którego miąższość w kierunku północnym maleje aż do zupełnego zaniku, a na powierzchni ukazują się denudacyjne resztki utworów zwałowych. Po południowej stronie Wzgórz Trzebnickich w dolinkach i zagłębieniach występują gliny i pyły deluwialne. Utwory holoceńskie - mady, piaski i żwiry rzeczne wyścielają dna dolin licznych w tym terenie drobnych cieków. Spiętrzone osady czołowomorenowe Wzgórz Twardogórskich i Ostrzeszowskich od strony południowej łączą się z wielkimi obszarami piaszczystych sandrów, tworzących zwarte kompleksy lub większe płaty w obrębie glin zwałowych. Dla obszaru Wzgórz Sycowskich, na których położony jest badany teren Państwowy Instytut Geologiczny wykonuje aktualnie prace związane z opracowaniem "Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski - arkusz Syców - 1:50000". Zgodnie z powyższym opracowaniem skałami macierzystymi badanego terenu są niżej wymienione utwory geologiczne:
piaski, mułki i gliny deluwialne; piaski eoliczne; piaski eoliczne w wydmach; piaski i żwiry wodnolodowcowe; piaski, żwiry i gliny lodowcowe; piaski, żwiry i mułki kemów; gliny lodowcowe; mioceńskie iły, mułki i piaski.


______________________ Warunki glebowe      

  Zróżnicowanie rzeźby i budowy geologicznej terenu oraz różnice w układzie stosunków wodnych miały istotny wpływ na ukształtowanie się gleb o różnym obliczu typologicznym. Na wysoczyznach przeważają gleby czwartorzędowe dyluwialne (gliny, gliny piaszczyste, piaski gliniaste, a niekiedy piaski luźne), charakteryzujące się udziałem części szkieletowych w postaci żwirów, kamieni, a niekiedy wielkich głazów.

  W pradolinach i dolinach rzek powstały z osadów rzecznych gleby aluwialne, w których przeplatają się piaski i gleby humusowe. Położone na skraju piaski i żwiry dolinowe biorą udział w tworzeniu wydm i piasków lotnych.
Na badanych wzgórzach dominują gleby pseudobielicowe, natomiast gleby brunatne zajmują znacznie mniejsze powierzchnie.Kładka na stawie w Arboretum Leśnym Czarne ziemie spotkać można jedynie w postaci niewielkich płatów w kotlinach i zagłębieniach terenowych lub dolinach erozyjnych. Mady wypełniają dna dolin rzecznych, tworząc wąskie pasma wzdłuż cieków wodnych. Sporadycznie występują również gleby murszowe i torfowe, głownie w sąsiedztwie cieków wodnych w bezodpływowych zagłębieniach terenu. Nieco dokładniej zanalizowano charakter gleb na obszarze wchodzącym w skład kompleksu łąk w Ślizowie - "Łąka storczykowa". Kwitnący park w Arboretum W części terenu zajmowanej przez lasy przeważają gleby bielicowe, o różnym stopniu zbielicowania. Dominują one na obrzeżach "Łąki storczykowej" i zajęte są przez bory lub bory mieszane. W części przylegającej do cieku wodnego (rów melioracyjny szerokości 3m) przeważają gleby murszowo-mułowe, pochodzenia organicznego, z reguły o wysokim poziomie wód gruntowych. Na glebach tych wykształciły się fragmentaryczne postaci olsów, zbiorowiska łąkowe i szuwarowe.
  Podczas prac fitosocjologicznych na terenie "Łąki storczykowej" wykonano dwie odkrywki glebowe (pododdział 94h oraz 96h). Lokalizacja odkrywek warunkowana była znalezieniem na tym obszarze bogatych florystycznie zbiorowisk łąkowych. Gleby tych siedlisk zaklasyfikowano jako piaski słabo gliniaste zalegające na pyle.


______________________Stosunki wodne      

Stawy   Wschodnia część Wału Trzebnickiego jest obszarem źródliskowym wielu bardzo drobnych cieków należących do systemu wodnego dorzecza Odry. Północną stronę tych wzniesień odwadniają liczne rzeczki należące do zlewni rzeki Baryczy. Północno-wschodnie obszary Wzgórz Ostrzeszowskich odwadniają ponadto cieki IV rzędu, objęte zlewnią rzeki Prosny. Sieć rzeczna południowych zboczy Wzgórz należy natomiast do dorzecza rzeki Widawy, prawobrzeżnego dopływu Odry. Między tymi dorzeczami znajduje się obszar wododziałowy, który przebiega wzdłuż linii największych wzniesień moreny czołowej Wału Trzebnickiego.
  Lustro wody przy normalnych stanach Widawy występuje na wysokości około 170 m n.p.m.; większość badanych terenów również Staw w Arboretum Leśnymjest zlokalizowana na tej wysokości co powoduje że poziom wody w rzece wywiera bezpośredni wpływ na tamtejsze warunki hydrologiczne. Na układ stosunków wodnych na badanym terenie znaczny wpływ mógł mieć też fakt regulacji Widawy (w latach 1969-71), a także prace melioracyjne związane z regulacją lokalnych cieków i budową na tych ciekach różnych obiektów hydrotechnicznych.

   Na terenie Wzgórz Sycowskich brak jest dużych naturalnych zbiorników wodnych. Teren ten obfituje jednak w zbiorniki antropogeniczne o charakterze stawów gospodarczych i śródleśnych oczek wodnych. Mają one charakter zbiorników retencji wodnej i charakteryzują się dobrze wykształconą roślinnością wodną i szuwarową.


______________________Klimat      

   Silne zróżnicowanie morfologiczne regionu w którym położony jest teren badań wywiera istotny wpływ na zróżnicowanie warunków klimatycznych.
Myśliwi   Według podziału Dolnego Śląska na regiony pluwiotermiczne opracowanego przez Schmucka, badany teren leży w obrębie regionu II - trzebnickiego i doliny Baryczy. Region ten, w porównaniu z regionem nadodrzańskim (I), pod względem termicznym jest mniej korzystny.
  Średnia temperatura roku tego regionu wynosi 7,7 oC. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec ze średnią temperaturą ok. 19,0 oC, najchłodniejszym miesiącem jest styczeń ze średnią temperaturą ok.- 2,7 oC. Roczna suma opadów osiąga 550-650 mm, przy czym opady od kwietnia do listopada stanowią 60% sumy rocznej. Najobfitszym w opady miesiącem jest lipiec (ok. 80 mm), a najsuchszym luty (ok. 25 mm). Zima rozpoczyna się na przełomie listopada i grudnia i trwa około 90 dni. Czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi od 50 do 60 dni. Ilość dni mroźnych w roku waha się od 30 do 50. Ilość dni z przymrozkami wynosi od 90 do 118. Średnia data wystąpienia pierwszych przymrozków jesiennych to 10 październik, średnia data wystąpienia ostatnich przymrozków wiosennych to 5 maj.Zbiornik w żwirowniOkres wegetacyjny rozpoczyna się na badanym terenie w pierwszych dniach kwietnia i trwa średnio 217 dni, lato zaś około 10 czerwca i trwa 78 dni. Przeważają tu wiatry zachodnie i północno-zachodnie, najrzadziej wieją wiatry z kierunku północnego i północno-wschodniego.


Przegląd szaty roślinnej_______________      


  Znaczna zmienność stosunków topograficznych i edaficznych terenu, jego położenie naKwiatek skrzyżowaniu szlaków migracyjnych Wału Trzebnickiego i Doliny Odry, w pasie ścierania się wpływów klimatu oceanicznego i kontynentalnego, a także rozpiętość rzeźby pionowej, znalazły odbicie w bogactwie i zróżnicowaniu występującej tu flory i zbiorowisk roślinnych.
  Mają w nich udział zarówno elementy atlantyckie np. (Carex pulicaris, Hydrocotyle vulgaris, Lonicera periclymenum),Kwiat jak i gatunki górskie (m. in.: Abies alba, Alnus incana, Fagus sylvatica, Carex montana, Huperzia selago, Prenanthes purpurea, Sambucus racemosa, Senecio nemorensis ssp. fuchsii, S. rivularis ssp. rivularis).
  Na podkreślenie zasługuje również fakt występowania na omawianym terenie wielu gatunków rzadkich i chronionych, znanych w kraju z nielicznych stanowisk.
Kwiaty   Przez teren Wzgórz Trzebnicko-Ostrzeszowskich przechodzą granice zasięgowe kilku gatunków roślin: północna - Abies alba, Alnus incana, Fagus sylvatica, Picea abies; południowo-zachodnia - Arctostaphylos uva-ursi i zachodnia - Euonymus verrucosa.
Rozwój  kwiatu    Nie pozostające bez wpływu na szatę roślinną osadnictwo na tym terenie datuje się już od stuleci. Pierwotnie koncentrowało się ono przeważnie w obniżeniach terenu i miało charakter niewielkich osad wiejskich. Większym ośrodkiem był jedynie Syców, który już w XIII w. posiadał charakter silnego grodu. Głównym zajęciem mieszkańców ówczesnych osad była uprawa roli, która znalazła swój obraz w przewadze obszarów użytkowanych rolniczo.
Na silnie zmienionych w wyniku ingerencji człowieka terenach (polach uprawnych, szlakach komunikacyjnych, w sąsiedztwie domostw) znalazły warunki bytowania liczne gatunki synantropijne. Na polach uprawnych Wału Trzebnickiego stwierdzono obecność pięciu zespołów zbożowych z podrzędu Centaureenalia cyani Swierk i pięciu zespołów okopowych z podrzędu Polygono-Chenopodieenalia; spośród których najbardziej pospolite są Arnoserido-Scleranthetum, Papaveretum argemones, Vicietum tetraspermae, Aphano-Matricarietum i Echinochloo-Setarietum .
  Trwająca od przeszło dwu wieków intensywna gospodarka hodowlana w lasach wywarła decydujące piętno na obecnym składzie drzewostanów. We wszystkich kompleksach leśnych dominują monotonne uprawy sosny o niskich klasach wieku i rzadziej monokultury świerka. W przeważającym procencie są to bory sosnowe o mało zróżnicowanym składzie florystycznym. W runie zbiorowisk borowych spotyka się jednak nierzadko wiele interesujących gatunków, np.: Chimaphila umbellata, Lycopodium clavatum, Pirola secunda. Szyszki Pomimo ogromnej dewastacji pierwotnej szaty leśnej na obszarze tym zachowały się jeszcze jednak fragmenty lasów i borów o charakterze naturalnym lub zbliżonym w dużym stopniu do naturalnego, z których część objęto ustawową ochrona rezerwatową.
  Panującymi na badanym terenie zbiorowiskami leśnymi są bory sosnowe i mieszane z udziałem sosny, dębów i świerka, występujące na glebach bielicowych.
  Najpospolitszym zbiorowiskiem borowym badanego terenu jest suboceaniczny bór świeży (Leucobryo-Pinetum), tworzący na Wzgórzach Twardogórskich i Ostrzeszowskich zwarte kompleksy. Są to w większości jednowiekowe, sztuczne drzewostany sosnowe ze słabo wykształconym podszytem rożnie wykształconym runem, w którym dominują krzewinki i wąskolistne trawy.
  Znacznie mniejsze powierzchnie we wschodniej części Wzgórz Ostrzeszowskich porasta subkontynentalny bór świeży (Peucedano-Pinetum) z dobrze wykształconą warstwą zielną o aspekcie krzewinkowym, z panującymi borówkami i bogatą warstwą przyziemną, w której dominują mezofilne mchy.
Szyszka   Na piaskach eolicznych i wydmowych rozwinęły się w zależności od głębokości występowania wód gruntowych dwa odmienne fizjonomicznie i strukturalnie zespoły borów sosnowych. Głębokie i świeże piaski wydmowe o głębokim poziomie wód gruntowych pokrywa bór chrobotkowy (Cladonio-Pinetum), cechujący się swoiście wykształconą warstwą przyziemną, w której główną rolę odgrywają krzaczkowate porosty z domieszką kserofilnych mszaków. Fitocenozy tego zespołu najliczniej występują na Wzgórzach Twardogórskich, w łuku sycowskim i na Wzgórzach Ostrzeszowskich.
  Rozlegle i płaskie obniżenia oraz lokalne niecki i obrzeża wałów wydmowych z płytkim lustrem wód gruntowych, porasta bór trzęślicowy (Molinio-Pinetum). Z glebami bielicowymi, wytworzonymi z piasków luźnych głębokich, związane są również bory mieszane z udziałem jodły. Najlepiej zachowane ich fragmenty chronione są obecnie w rezerwatach: Jodły Ostrzeszowskie, Jodłowice i Gola Wielka.Trawy rosnące w Arboretum Do częściej spotykanych zbiorowisk leśnych badanego terenu należy sosnowy bór mieszany (Pino-Quercetum). Znaczna cześć fitocenoz boru mieszanego ukształtowana została pod wpływem zabiegów gospodarczych i reprezentuje antropogeniczną postać zespołu.
   Lasy liściaste w obrębie Wzgórz Sycowskich zajmują jedynie nieznaczne powierzchnie.
   W północnej pagórkowatej części terenu (okolice Goli Wielkiej) zachowały się ciekawsze fragmenty lasów bukowych, z których pochodzą jedyne na tym obszarze stanowiska Carex digitata, Galium rotundifolium i Lathyrus montanus. W lokalnych obniżeniach terenu w obrębie Wzgórz Sycowskich zachowały się także niewielkie płaty olsów i łęgów. Najmniejsze powierzchnie spośród wszystkich wyróżnionych tu fitocenoz leśnych zajmują zespoły: Ficario-Ulmetum campestris i Ribo nigri-Alnetum. Częściej występuje tu jedynie łeg jesionowo-olszowy (Circaeo-Alnetum), którego płaty spotyka się na całym obszarze badań jako enklawy wśród innych zbiorowisk leśnych wzdłuż wolno płynących strumyków lub też w lokalnych obniżeniach terenu w otoczeniu łąk i pól uprawnych.
Park w Arboretum    W sąsiedztwie zbiorników oraz w dolinie Widawy i strumieni rozwinęły się łąki o różnym stopniu wilgotności, na których spotkać można wiele interesujących gatunków, np.: Avenastrum pubescens, Galium uliginosum i inne. Pod względem socjologicznym przedstawiają one zbiorowiska z klasy Molinio-Arrhenatheretea. W miejscach bardziej wilgotnych występują łąki ze związku Calthion, a na siedliskach nieco suchszych ze związku Arrhenatherion elatioris. Na łąkach kalcyfilnych spotkać można m.in. takie gatunki jak: Carex tomentosa, Gentiana pneumonanthe, Iris sibirica oraz Ophioglossum vulgatum. Na nieco suchsze miejsca wkraczają: Cirsium acaule, Peucedanum cervaria, Orchis morio, Trifolium montanum i inne.
  Dość często spotyka się również pastwiska z Cynosurus cristatus, nieco rzadziej psiary i wrzosowiska z gatunkami: Lychnis viscaria, Nardus siricta, Pedicularis syliatica oraz Rosa gallica.
Rhododendrony w Arboretum Leśnym   Na pospolitych w obrębie Wzgórz Sycowskich piaszczystych nieużytkach spotyka się dobrze wykształcone zbiorowiska roślinności psammofilnej, w których rosną m. in.: Carex arenaria, Festuca ovina i Dianthus carthusianorum.
   W płytkich wodach różnych cieków i zbiorników wodnych bytuje roślinność wodna z klas Lemnetea i Potamogetonetea. Spotyka tam się tam m.in.: Nymphaea alba oraz Nuphar luteum. Brzegi wód i płytsze rozlewiska porośnięte są szuwarami, gdzie oprócz pospolitych gatunków spotkać można rzadziej występujący Scirpus maritimus czy S. radicans.
A to jest żaba!!!    W miejscach podtorfionych występują natomiast: Eriophorum angustifolium, Hydrocotyle vulgaris, Menyanthes trifoliata.
   Tu i ówdzie między morenowymi pagórami Wzgórz Twardogórskich i Ostrzeszowskich spotyka się nieliczne torfowiska niskoturzycowe. Szczególnie interesujące są tu zbiorowiska kalcyfilne z gatunkami takimi jak: Carex dioica, Carex pulicaris, Eriophorum latifolium, Juncus acutiflorus i inne.


Stopka (LO Syców)