Dzieje wsi

Byszwałd Czerlin Fijewo Gierłoż Grabowo Gutowo
Kazanice Lubstyn Lubstynek Łążyn Mortęgi Napromek
Omule Pomierki Prątnica Rakowice Rodzone Rożental
Rumienica Sampława Szczepankowo Targowisko Tuszewo Władyki
Wiśniewo Zakurzewo Zielkowo Złotowo    

 



Byszwałd Miejscowość położona 3 km na północ od Lubawy. Lokowana w latach 1324-1349 na prawie chełmińskim przez biskupa Ottona. W 1367 roku biskup Wikbold Dobilstein zatwierdził wsi prawa nadane przez biskupa Ottona. Obszar jej wynosił wówczas 70 łanów. Sołtys miał 7 łanów wolnych, 1/3 opłat z sądownictwa, karczmę na prawie chełmińskim oraz prawo rybołówstwa na Drwęcy. Mieszkańcy płacili w 1367 roku z każdego łanu pół grzywny czynszu i skła
Wieś wchodziła w skład lubawskiego klucza biskupiego i stanowiła własność biskupią aż do roku 1773. Na skraju wsi w parku znajdował się dworek biskupi, który stanowił ulubioną rezydencję letnią biskupów chełmińskich. Zmarł w nim 30 czerwca 1721 roku biskup chełmiński Jan Kazimierz Alten-Bokum.
W 1614 roku 4 łany w Byszwałdzie należały do plebana, 4 1/2 do sołtysa, 2 1/2 mieli lemani, a 53 łany - gburzy. Pozostałe 6 łanów posiadali ogrodnicy gburscy i gminni. W 1676 roku z pustych łanów utworzono we wsi folwark biskupi. Chałupnicy byszwałdzcy zobowiązani byli do odbywania w czasie pobytu biskupa w dworku straży, za co każdy otrzymywał dziennie pół sztofa mąki, dwa sztofy piwa i jeden raz na trzy dni bochenek chleba.
Po likwidacji klucza lubawskiego w roku 1773 Byszwałd stał się własnością króla pruskiego.
Szkoła w Byszwałdzie powstała w roku 1822. Wcześniej dzieci uczęszczały do szkoły w Kazanicach. W listopadzie 1906 roku miał tu miejsce strajk szkolny dzieci. W okresie międzywojennym istniała we wsi dwuletnia szkoła rolnicza.
W czasie okupacji hitlerowskiej ze wsi wysiedlono w roku 1941 kilkunastu rolników. Na ich miejsce sprowadzono Niemców z Besarabii. Rozstrzelano też kilku mieszkańców wsi.
Po drugiej wojnie światowej wieś zaczęła się stopniowo rozwijać. Działało tu kółko rolnicze, powstałe jeszcze w okresie zaborów. W 1948 roku rozpoczęło działalność Koło Gospodyń Wiejskich. W 1970 roku wybudowano tu w czynie społecznym Wiejski Dom Kultury, w którym znalazły pomieszczenie biblioteka, sala widowiskowa i klubokawiarnia. W 1971 roku zbudowano remizę strażacką, drogę o nawierzchni twardej i chodniki.
Wieś brała udział w realizacji budownictwa zespołowego, dzięki któremu w latach 1973-1976 wybudowano 26 obór, 17 budynków gospodarczych, 10 stodół, 11 budynków mieszkalnych. W tymże roku była tu szkoła podstawowa i biblioteka.
We wsi znajduje się zabytkowy kościół filialny pod wezwaniem św. Andrzeja, murowany, z początków XIV wieku, gotycki, jednonawowy. Po spaleniu został odbudowany w XV wieku, a restaurowany na początku XX wieku. Od XIV wieku aż do 1639 roku Byszwałd był parafią. W 1639 roku inkorporowano kościół jako filię parafii Kazanice. Ten stan, z pewnymi przerwami, pozostał do dnia dzisiejszego. Oprócz kościoła do zabytków należą: dzwonnica drewniana z XVIII wieku oraz cztery murowane przydrożne kapliczki z początku XX wieku, w tym pseudoklasycystyczna i neobarokowa.


Czerlin Wieś położona 12 km na północny wschód od Lubawy. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z XV wieku. W roku 1445 wielki mistrz krzyżacki Konrad von Erlichhausen nadał Pawłowi Danowskiemu 40 włók w Czerlinie na prawie magdeburskim z obowiązkiem jednej służby zbrojnej. W 1552 roku właścicielem Czerlina był Jan Witramowski, a większą część ludności stanowili Polacy. W roku 1707 Florian Małowieski zastawił za 4000 złotych Czerlin i Napromek Olbrachtowi Kazimierzowi Uzdowskiemu z Ostaszewa. W 1906 miał tutaj miejsce strajk szkolny dzieci polskich.
Po plebiscycie 1920 roku Czerlin przydzielono do Polski. Wszedł on w skład powiatu lubawskiego. W okresie międzywojennym było we wsi przejście graniczne i urząd celny, zlikwidowane w 1934 roku.
Po drugiej wojnie światowej wieś znalazła się w obrębie powiatu ostródzkiego. Po likwidacji gromad, z dniem 1 stycznia 1973 roku, Czerlin przydzielono do gminy Lubawa. Do tutejszego sołectwa należała w tymże roku wieś Napromek.


Fijewo Miejscowość położona 4 km na południe od Lubawy. Przywilej biskupa chełminskiego Piotra Kostki, stwierdzał w 1554 roku istnienie osady przy polskim przedmieściu Lubawy, zwanej Fijewo i nadawał jej ogród znajdujący się przy osadzie. Aż do pierwszego rozbioru Polski była to posiadłość biskupia. Oprócz zasobnej wsi znajdował się tu folwark biskupi, do którego należały trzy duże ogrody oraz trzy młyny, tak zwane: foluszek, młyn Pałka i Kaszuba.
Folwarkiem zarządzał dwornik biskupi wraz z żoną. W 1759 roku w folwarku były budynki: dworek "w szachulec stawiany" z dwiema wystawkami, dwie stodoły, wolarnia, krownia, owczarnia, chlewnia i stajnia. Ponadto znajdowała się tu karczma i słodownia, w której warzono piwo. Biskup Bayer wystawił w 1767 roku przywilej dla karczmarza fijewskiego. We wsi zbudowano w roku 1616 z fundacji biskupa Kuczborskiego szpital (dom ubogich) i kaplicę św. Walentego.
Od roku 1773 Fijewo było majątkiem królewskim. Tutaj po przejęciu z rąk biskupów chełmińskich klucza lubawskiego, znajdowała się siedziba zarządu dóbr lubawskich. Administrator fijewski zarządzał 7 folwarkami, 42 wsiami oraz młynami. W 1789 roku Fijewo liczyło 34 budynki oraz 3 młyny wodne.
W roku 1881 była tu gorzelnia. W tymże roku folwark Fijewo połączono z pobliskim folwarkiem tynwałdzkim. Obszar obu folwarków wynosił 4641 mórg. Od 1776 roku istniała w Fijewie szkoła dla protestantów.
W okresie międzywojennym wieś przeżywała regres. Po drugiej wojnie światowej miejscowość zaczęła szybko się rozwijać.
Do zabytków w Fijewie należy kapliczka przydrożna, murowana, neogotycka z początków XX wieku.


Gierłoż Polska Wieś położona 12 km na północ od Lubawy. Miejscowość Gierłoż z przydomkiem Polska dla odróżnienia od innej pobliskiej wsi Gierłoż Pruska - zamieszkałej przez osadników niemieckich i położonej w swoim czasie za granicą, w północnym kącie na styku powiatów suskiego i ostródzkiego, z drugiej strony rzeczki Gryźli.
Gierłoż Polska należała do biskupiego klucza lubawskiego. W 1646 roku był tutaj folwark biskupi. W roku 1723 znajdowała się tu gorzelnia. W końcu maja 1724 roku do wsi wtargnęło przez polską granicę 30 żołnierzy brandenburskich próbując siłą zabrać syna karczmarza do wojska. Folwark często biskupi oddawali w XVIII wieku w dzierżawę.
W 1773 roku wieś i folwark przejęły władze pruskie. Wieś leżąca na pograniczu nie miała większych możliwości rozwoju Aktywnie działało tu w okresie międzywojennym jedynie kolko rolnicze. W roku 1973 utworzono punkt biblioteczny.


Grabowo Wieś położona 8 km na północny wschód od Lubawy. W 1346 roku biskup chełmiński Otto nadał Prusom Jedike i Bartłomiejowi 40 łanów we wsi Grabowe z 4 morgami łąki nad Drwęcą na prawie chełmińskim z obowiązkiem służby w lekkiej zbroi na wezwanie biskupa. Parafię grabowską założono po wybudowaniu kościoła w połowie XVI wieku. Na skutek spalenia aktu fundacji kościoła w Grabowie przez dawnych właścicieli (wasali) wsi, nowi jej właściciele w 1404 roku zobowiązali się ponownie świadczyć wieczysty czynsz na rzecz kościoła.
Biskup chełmiński Arnold wystawił w 1404 roku dokument na fundację ołtarza św. Trójcy w kościele w Grabowie, spełniając w ten sposób prośbę tutejszego plebana Jana. W 1482 roku biskup Stefan konsekrował kościół pod wezwaniem św. Szymona i Judy w Grabowie. Tenże biskup wydał w 1487 roku przywilej, na mocy którego altaryści otrzymali we wsi kawałek gruntu, a 23 lata później biskup Jan Konopacki wyposażył kapelana kaplicy zamkowej.
W XVI wieku tutejszy pleban był zarazem proboszczem prepozytury św. Jerzego w Lubawie. W 1867 roku parafia obejmowała wsie: Wałdyki, Wiśniewo, Kołodziejki.
W roku 1567 biskup Stanisław Żelisławski wystawił przywilej na karczmę w Grabowie. We wsi w tym czasie mieszkało sporo zagrodników, komorników i rzemieślników. Biskup Jakub Zadzik przeznaczył część Grabowa w 1627 roku szpitalowi św. Jerzego w Lubawie. Pozostałą część Grabowa stanowiły dobra szlacheckie.
Szkoła w Grabowie istniała już w drugiej połowie XVIII wieku. Uczyło dwóch nauczycieli katolików. W listopadzie 1906 roku wybuchł tu strajk szkolny.
W roku 1928 była tu szkoła podstawowa, punkt biblioteczny i klub "Ruch".
Grabowe ma jeden z nielicznych w województwie olsztyńskim kościołów empirowych. Jest to kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii, murowany, zbudowany w latach 1806-1814, restaurowany w 1888 i 1938 roku. Do zabytków należą również pochodzące z początków XIX wieku: ogrodzenie cmentarza przykościelnego, dzwonnica, plebania, organistówka oraz kapliczka przydrożna.


Gutowo Miejscowość położona 12,5 km na południowy wschód od Lubawy. Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z XV wieku. We wsi zasiedlonej przez tak zwanych danników i zagrodników, znajdował się folwark biskupi. Odrabiali tu pańszczyznę chłopi z Rumiana i Rumiennicy. Były to tak zwane dobra gutowski w kluczu lubawskim, które biskupi przeważnie wypuszczali w dzierżawę. W 1566 biskup Stanisław Żelisławski zapisał Gutowo swemu krewnemu Feliksowi Konarskiemu. W roku 1594 biskup Piotr Kostka osadzi w folwarku gutowskim kilku chłopów z pobliskiego Tynwałdu, zapisując im resztówkę.
W 1773 roku dobra gutowskie przeszły w ręce pruskie. Młodzież chodziła do szkoły w Rumianie. Po pierwszej wojnie światowej wieś szybko się rozwijała. W okresie międzywojennym powstała tu dwuklasowa szkoła o jednym nauczycielu.
W czasie drugiej wojny światowej , w latach 1944-1945, znajdował się tu obóz dla Żydówek. Było ich około 2 tysiące, z czego kilkadziesiąt zamęczono.
W pobliżu wsi znajduje się średniowieczne (z około IX-XI wieku) grodzisko.


Kazanice Miejscowość położona 6 km na północny zachód od Lubawy. Wieś lokowana w latach 1324-1349 na prawie chełmińskim przez biskupa Ottona na obszarze 70 łanów. Parafia powstała wraz z kościołem około 1340 roku. Kościół pod wezwaniem św. Jakuba poświęcił w roku 1403 biskup Arnold Stapil. W XV wieku kościół prawdopodobnie opustoszał, gdyż biskup Mikołaj Chrapicki dokonał ponownej konsekracji wielkiego ołtarza.
Od roku 1773 wieś przeszła w posiadanie rządu pruskiego, który po roku 1789 sprzedał ją prywatnemu właścicielowi. Parafia obejmowała wsie: Kazanice, Raczek, Zielkowo i Byszwałd, gdzie znajdował się kościół filialny.
Szkoła powstała we wsi w latach 1787-1797. Uczyło tutaj 3 nauczycieli katolickich. Poważne ożywienie społeczno-gospodarcze Kazanic nastąpiło w latach siedemdziesiątych. Od roku 1973 Kazanice zostały wsią sołecką. Wybudowano tu mieszalnię pasz. Znajdował się tu punkt biblioteczny i filia Zbiorczej Szkoły Gminnej w Lubawie.
Kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba Starszego, murowany, gotycki, jednonawowy z połowy XIV wieku należy do najcenniejszych zabytków architektury na terenie gminy Lubawa. Ten najstarszy kościół w tutejszej okolicy, zachował niezmieniony prawie czternastowieczny wygląd. Do zabytków w Kazanicach należą także trzy przydrożne kapliczki z XIX wieku oraz 6 chałup drewnianych z pierwszej połowy XIX wieku.

Losy Na zachodnich peryferiach Lubawy nad rzeką Jesionką powstała w 1650 roku mała wieś Losy. Początkowo miejscowość należała do miasta Lubawy, a po 1i722 roku do pruskiej domeny królewskiej. Areał wsi wynosił 7 łanów. W 1768 wieś miała swojego sołtysa. Parafia, szkoła i poczta znajdował się w odległej o 1,5 km Lubawie. Była to wieś sołecka, w 1978 roku żyło 39 mieszkańców.


Lubstyn Miejscowość położona 6,5 km na północny wschód od Lubawy. Biskup Otto przeznaczy sumę 5 grzywien dochodu z tej wsi katedrze w Chełmży.
W roku 1570 istniał tu folwark biskupi, zabudowania były otoczone ostrokołem. Od 1773 roku rząd pruski przejął biskupi Lubstyn, aby nieco później sprzedać go w ręce prywatne.
Okres drugiej wojny światowej spowodował wiele zniszczeń, w wyniku czego wieś podupadła. W latach sześćdziesiątych wybudowano tu remizę strażacką.


Lubstynek Wieś położona 12,5 km na południowy wschód od Lubawy. Miejscowość nie należała do biskupiego klucza lubawskiego.
W roku 1920 wieś została przyłączona do Polski. Weszła w skład powiatu lubawskiego. W latach 1955-1973 Lubstynek należał do powiatu ostródzkiego, stając się wsią sołecką. Po likwidacji gromad w roku 1973 wszedł do gminy Lubawa.


Łążyn Wieś położona 8 km na południowy wschód od Lubawy. Miejscowość należało do biskupiego klucza lubawskiego. Lokował ją w latach 1324-1349 na prawie chełmińskim biskup Otto. Obszar wsi wynosił 40 łanów. W czasie wojny polsko-krzyżackiej w 1414 roku Łążyn poniósł znaczne szkody.
W późniejszym czasie wiś wyludniła się. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Łążyn przeszedł na własność króla pruskiego. Dzieci z Łążyna uczęszczały w latach 1798-1815 do szkoły w Zwiniarzu. Jednoklasową szkołę utworzono w Łążynie w roku 1822, zaś dwuklasową w roku 1928. W 1973 roku powstało sołectwo Łążyn, utworzono szkołę podstawową oraz punkt biblioteczny.
Na terenie Łążyna znajduje się grodzisko wczesnośredniowieczne. We wsi istniało także miejsce starych kultów pruskich.


Mortęgi Miejscowość położona 4,5 km na południowy zachód od Lubawy. Była wsią szlachecką na prawie polskim już w okresie przedkrzyżackim. W okresie krzyżackim wchodziła administracyjnie do wójtostwa bratiańskiego. W 1326 roku wieś należała do rycerza Ludwika z Mortęg. Wieś miała obszar 65 łanów oraz 1 łan łąki przy drodze wiodącej do Drwęcy.
W roku 1789 oprócz wsi był tutaj folwark liczący 12 zagród.
Szkołę w Mortęgach zbudowano przed rokiem 1885. W listopadzie 1906 roku wybuchł tu strajk szkolny, który został brutalnie stłumiony.
W XIX wieku znajdowała się tu karczma i gorzelnia.
Po drugiej wojnie światowej we wsi powstała Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. W 1978 roku Mortęgi były wsią sołecką, znajdowała się tu szkoła podstawowa, przedszkole, punkt biblioteczny i klub "Ruch".


Napromek Wieś położona 7,5 km na północny wschód od Lubawy. W 1351 roku komtur ostródzki Gunter von Hohenstein nadał Prusowi o imieniu Naproke 17 włók w Nowym, czyli Małym Napromku.
W 1557 roku książę Albrecht nadał Janowi z Witramowa, staroście Pasłęka, prawo budowy wiatraka w Napromku. W roku 1895 była tu gorzelnia parowa, młyn parowy oraz cegielnia, w majątku prowadzono hodowle owiec i bydła.
Po plebiscycie w 1920 roku wieś przydzielono Polsce. Do powiatu lubawskiego włączono ją w styczniu 1921 roku. Do 1973 roku wieś należała do powiatu ostródzkiego, potem weszła w skład gminy Lubawa do sołectwa Czerlin.


Omule Miejscowość położona 6 km na południowy wschód od Lubawy. Należała do klucza lubawskiego. Powstała po roku 1303. W roku 1338 była to wieś czynszowa na prawie chełmińskim. Obszar jej w 1570 roku wynosił 60 łanów. Władze pruskie przejęły wieś w 1773 roku. Znajdowała się tu karczma.
Szkoła w Omulu istniała przed 1797 rokiem.
Po drugiej wojnie światowej, w latach sześćdziesiątych nastąpiło znaczne ożywienie społeczno-gospodarcze. Wybudowano ośrodek kultury, w którym znalazły się: Koło Gospodyń Wiejskich, miejscowa Ochotnicza Straż Pożarna, biblioteka, koło ZSMP oraz klub "Ruch". Do sołectwa Omule należały w 1978 roku 4 miejscowości, w tym 3 kolonie: Gałkowizna, Graduszewo i Paryż.


Pomierki Wieś położona 10 km na północ od Lubawy. Była wsią szlachecką w kluczu lubawskim. Posiadała prawo chełmińskie. Obszar wsi wynosił 12 łanów. W drugiej połowie XIX wieku właścicielem by Polak Rojewski, który utracił je, po powstaniu styczniowym, w wyniku represji pruskich.
Szkołą istniała tu już u schyłku XVIII wieku. W okresie międzywojennym funkcjonowała tu szkoła jednoklasowa z jednym nauczycielem. Oprócz szkoły istniała we wsi strażnica i urząd celny na przejściu granicznym, który zlikwidowano w 1934 roku. Pomierki od 1973 roku stały się wsią sołecką.


Prątnica Miejscowość położona 5 km na południowy wschód od Lubawy. Wieś istniała prawdopodobnie już za czasów pogańskich. Na lata 1324-1349 nadano wsi przywilej na 60 łanów na prawie chełmińskim. Również w XIV wieku wybudowano tu kościół i utworzono parafię, do której należały: Czerlin, Napromek, Omule, Szczepankowo i Tuszewo.
Od roku 1773 miejscowość należała do domeny króla pruskiego. Szkoła w Prątnicy istniała już w drugiej połowie XVIII wieku. W 1906 roku tu także wybuchł strajk uczniów.
Po drugiej wojnie światowej wieś rozbudowała się. W latach sześćdziesiątych zbudowano nową szkołę, ośrodek zdrowia, ułożono nową szosę na trasie Zwiniarz-Łążyn. Była tu biblioteka i przedszkole.
Do zabytków w Prątnicy należy: murowany , gotycki kościół parafialny pod wezwaniem św. Katarzyny, zbudowany w XIV wieku. Górną część wieży drewnianej odnowiono w 1651 roku, a w 1918 przeprowadzono gruntowną restaurację świątyni.
Raczek Wieś położona 4,5 km na północ od Lubawy. Osada powstała w pierwszej połowie XVIII wieku jako własność biskupów chełmińskich. W 1773 przeszła na własność króla pruskiego. Dzieci chodziły do szkoły w Kazanicach. Wieś położona peryferyjnie nie miała możliwości rozwoju. Po drugiej wojnie światowej liczba mieszkańców uległa zmniejszeniu.


Rakowice Miejscowość położona 6 km na południowy zachód od Lubawy. Pierwsza wzmianka o tej osadzie pochodzi z roku 1386. Wieś należała administracyjnie do wójtostwa bratiańskiego. Właścicielem osady był wówczas Tomasz z Rakowic. W XVI wieku wieś znalazła się w posiadaniu rycerza Ludwika Mortęskiego z Mortęg.
Po drugiej wojnie światowej majątek w Rakowicach rozparcelowano wśród okolicznej ludności. Wieś sołecka Rakowice w 1973 roku obejmowała dwie miejscowości. Były tu: szkoła podstawowa, punkt biblioteczny oraz klub "Ruch".


Rodzone Wieś położona 4 km na północny zachód od Lubawy. W 1423 roku była własnością rycerską. Administracyjnie należała do wójtostwa bratiańskiego. W 1570 roku wieś posiadająca 18 łanów, karczmę i młyn o dwóch kołach należała do Krzysztofa Sampławskiego. W XIX wieku dzieci chodziły do szkoły w Sampławie, w roku 1880 istniała tu gorzelnia. W 1973 Rodzone włączono do sołectwa Sampława.


Rożental Miejscowość położona 7 km na północ od Lubawy. Wsi nadano przywilej lokacyjny na 100 łanów na prawie chełmińskim. Miejscowość była własnością biskupów chełmińskich aż do 1773 roku. Na początku XV wieku wybudowano tu kościół parafialny, który uległ zniszczeniu, a w 1667-1672 wybudowano nowy - pod wezwaniem św. Wawrzyńca. W XVI wieku biskupi postawili tu młyn o jednym kole. W roku 1773 wieś przeszła na własność króla pruskiego. Szkoła istniała tu już przed rokiem 1798. Nauczycielem był organista. 100 lat później we wsi pracowało już 3 nauczycieli: dwóch katolickich i jeden ewangelicki. W 1906 roku wybuchł tu strajk szkolny.
W 1977 roku Rożental w konkursie o miano "Wzorowej wsi" zdobył nagrodę w wysokości 250 tyś. złotych. Ponad 70 lat istniała już straż pożarna. W 1973 roku była to wieś sołecka, do której należały kolonie: Gaj i Dybzak. W 1978 roku była tu szkoła podstawowa, przedszkole, biblioteka i klubokawiarnia.
Zabytkowy kościół parafialny pod wezwaniem św. Wawrzyńca, drewniany, barokowy, zbudowany w 1761 roku należy do najbardziej malowniczych kościołów na terenie gminy. Do zabytków budownictwa wiejskiego zaliczają się 3 drewniane chałupy z połowy XIX wieku.


Rumienica Miejscowość położona 11,5 km na południowy wschód od Lubawy. Wieś biskupia lokowana na prawie chełmińskim przed 1336 rokiem, o obszarze 60 łanów. Wieś posiadała sołtysa, karczmarza, kowala, krawca, bednarza i dwóch ogrodników. W 1773 roku wieś przeszła w ręce króla pruskiego. Dzieci chodziły do szkoły w Rumianie. Własną szkołę wieś otrzymała w 1819 roku, uczyło w niej w roku 1892 dwóch nauczycieli. W 1906 roku wybuchł tu strajk szkolny.
W 1973 roku Rumienica stała się wsią sołecką, była tu szkoła podstawowa i klub "Ruch".


Sampława Wieś położona 4 km na południowy zachód od Lubawy. W 1339 roku została nadana na prawie chełmińskim Fryderykowi ze Skarlina . Liczyła 10 łanów. Kościół parafialny wybudowano około 1330 roku. rocznie w XVIII wieku odbywały się tu 4 jarmarki, szkoła powstała przed rokiem 1786, nauczycielem był organista. W 1861 roku założono drugą szkołę dla ewangelików.
W 1906 roku odbył się tu strajk szkolny.
W okresie międzywojennym istniała tu trzyklasowa szkoła z trzema nauczycielami.
W 1978 roku istniała tu szkoła podstawowa, punkt biblioteczny oraz klub "Ruch". Do sołectwa Sampława należały w tymże roku kolonia Biała Góra i wieś Rodzone.
Kościół parafialny w Sampławie pod wezwaniem św. Bartłomieja Apostoła i Michała, murowany, gotycki, jednonawowy, zbudowany w pierwszej połowie XIV wieku. W 1880 roku dobudowano zakrystię, a 10 lat później dwie kaplice. Do zabytków należą także dwie kaplice przydrożne, murowane: pseudoklasycystyczna i neobarokowa, z początku XX wieku.
Za wsią, na pagórku znajduje się miejsce średniowiecznego grodziska wyżynnego bez śladów wału i fosy.


Szczepankowo Miejscowość położona 8,5 km na południowy wschód od Lubawy. Wieś 20 łanowa, z nadania na prawie chełmińskim.
Szkoła istniała tu w latach osiemdziesiątych XVIII wieku. Od roku 1773 wieś przeszła na własność króla pruskiego. W 1978 roku była to wieś sołecka, istniała tu szkoła podstawowa, punkt biblioteczny oraz klub "Ruch".


Targowisko Wieś położona 2 km na południowy zachód od Lubawy. Istniała już w okresie przedkrzyżackim i do XIV wieku posiadała prawo polskie. Administracyjnie należała od wójtostwa bratiańskiego. W pierwszej połowie XV stulecia była to własność rycerska na prawie chełmińskim.
Szkoła powstała w latach 1807-1815. W XVIII i XIX wieku we wsi znajdował się młyn. W latach siedemdziesiątych Targowisko stało się wsią zamożną. Obok właściwej wsi tak zwanego Targowiska Dolnego, istniała osada zwana Targowiskiem Górnym, Targowisko Dolne było w 1978 roku wsią sołecką.


Tuszewo Miejscowość położona 5 km na południowy wschód od Lubawy. Należy do najstarszych, obok Targowiska, wsi w regionie lubawskim. Wchodziła w skład domeny biskupiej. Pierwsza wzmianka o Tuszewie pochodzi z 1223 roku. Nadana na prawie chełmińskim rycerzowi Ludwikowi.
W roku 1789 Tuszewo było szlacheckim majątkiem o dziesięciu zagrodach, znajdował się tu młyn. Od początku lat siedemdziesiątych rolnicy nastawili się tu na specjalizację w produkcji rolno-spożywczej, w której osiągali bardzo wysokie wyniki. W 1978 roku była tu filia Zbiorczej Szkoły Gminnej w Lubawie oraz klub "Ruch".


Władyki Wieś położona 7,5 km na północny wschód od Lubawy. Pierwszą informację o tej miejscowości zanotowano w 1404 roku. W tymże roku kilka łanów we Wałdykach należało do wsi Grabowo.
W XV wieku wieś posiadała prawo chełmińskie. Jej obszar wynosił 50 łanów. Od 1773 roku wieś przeszła na własność króla pruskiego. Szkoła powstała po roku 1822. W roku 1973 sołectwo Władyki obejmowało 3 miejscowości.


Wiśniewo Miejscowość położona 9,5 km na północny wschód od Lubawy, nad rzeką Gryzlą. W 1325 biskup chełmiński Otto, nadał Janowi 17 łanów ziemi w Wiśniewie ze wszystkimi przyległościami. Wieś założono na prawie chełmińskim. W roku 1570 był tu folwark biskupi i tylko 6 łanów chłopskich. Wieś rozrosła się w ciągu XIX wieku. Po pierwszej wonie światowej liczba mieszkańców zmalała. W rok 1978 wieś należała do sołectwa Wałdyki.


Zakurzewo Wieś położona 8 km na północny zachód od Lubawy. Powstała w pierwszej połowie XVIII wieku. W inwentarzu biskupim wymieniono ją jako nową osadę, należącą do folwarku lubstyńskiego. Początkowo było tu 5 chłopów. W roku 1756 Zakurzewo wraz z wsiami Lubstyn, Wałdyki i Omule puszczono w dzierżawę w prywatne ręce.
W 1978 roku miejscowość była osadą należącą do sołectwa Wałdyki.


Zielkowo Miejscowość położona 9 km na północ od Lubawy. Wieś należała do roku 1773 do biskupiego klucza lubawskiego. Prawo chełmińskie otrzymała około XIV wieku, a obszar wsi wynosił 30 łanów. Sołtys posiadał 3 łany. W XVI wieku znajdowała się tu karczma i młyn. W roku 1773 wieś przeszła na własność króla pruskiego.
Szkoła powstała w roku 1822. W 1872 roku w czasie pożaru Zielkowa spłonęło 27 zagród oraz zboże w stodołach. W 1978 roku działała tu filia szkoły podstawowej, punkt biblioteczny i klub "Rolnik". Miejscowość była sołectwem, do którego należała leśniczówka Gierłoż Leśna.


Złotowo Wieś położona 4 km na południowy wschód od Lubawy. Była wsią czynszową, lokowaną przez biskupa Ottona na prawie chełmińskim. Jej obszar wynosił 80 łanów. Kościół zbudowano tu w XIV wieku. Kościół filialny, pod wezwaniem św. Barbary, Katarzyny, Doroty i Apolonii uległ zniszczeniu prawdopodobnie przed 1725 rokiem, skoro w tym roku wzniesiono kościół drewniany. Parafię Złotowo utworzono dopiero w roku 1910. W 1570 znajdował się tu młyn i karczma. Po likwidacji lubawskiego klucza biskupiego wieś przeszła w ręce króla pruskiego.
Szkoła istniała we wsi już w 1778 roku. W listopadzie 1906 roku wybuchł tu strajk szkolny. W roku 1807 Złotowo spustoszyły wojska napoleońskie, a w 1882 roku pożar strawił w Złotowie 13 zabudowań. W XVIII i XIX wieku miejscowość słynęła z jarmarków, w czasie których sprzedawano wyroby lniane. W roku 1928 wieś miała szkołę dwuklasową i dwóch nauczycieli.
W roku 1968 wybudowano tu obiekt kulturalny, w którym mieściła się czytelnia, sala widowiskowa i "Klub Rolnika". Do sołectwa Złotowo należały trzy miejscowości, w tym dwie kolonie: Gaj, Graduszewo. Znajdowała się tu filia szkoły podstawowej i punkt biblioteczny.
Do zabytków w Złotowie należą: kościół parafialny pod wezwaniem św. Barbary, drewniany z 1725 roku (kruchtę zachodnią dobudowano w 1932 roku) oraz chałupa, również drewniana z pierwszej połowy XIX wieku.