|
29 września
1400 roku w dzień Św. Mikołaja na zamku górnym we Lwowie król Władysław
Jagiełło nadaje wsi królewskiej Rubieszów prawa miejskie.
W 20 lat później w roku 1429 dzięki decyzji tegoż króla Władysława
Jagiełły powstał w Hrubieszowie nowy powiat sądowy ziemski
z ośrodkiem władz administracyjnych.
Powiat w języku staropolskim oznacza okolicę, obwód, okręg, którego
mieszkańcy powiadamiali się na wspólne wiece i do wspólnej
obrony na swoim grodzie. Od wyrazów też: więc, powiadomić -
pochodzą wyrazy powiat i powietnik. W ogóle jednak
"powiat" oznaczał w Polsce okręg sądowy tj. obwód, ciążący
do jednego grodu, starosty, a zwłaszcza do sądu ziemskiego.
Do tej pory istniała w dorzeczy Bugu i Huczwy w nowo zorganizowanym
powiecie jurysdykcja sądowa i działalność między innymi sądu
ziemskiego w Hrubieszowie.
Hrubieszów pod względem administracyjnym stanowił wówczas tzw.
"enklawę" / tj. wyjątek, niby wyspę / wśród województwa
bełskiego i należał do Ziemi Chełmskiej. Ta zaś stanowiła część
województwa Ruskiego, którego stolicą był Lwów.
Nadto Hrubieszów był ośrodkiem hrubieszowskiego starostwa
narodowego, jednego z bogatszych w Polsce. Majątek jego na północy
sięgał do dzisiejszego powiatu włodawskiego, a na wschodzie
przekraczał poza prawy brzeg Bugu. Bezpośrednim właścicielem
starostwa niegrodowego był król. I on miał prawo wydzierżawić
starostwo niegrodowe zaufanym lub dobrze zasłużonym obywatelom.
Tym sposobem starosta niegrodowy był tylko dzierżawcą królewskich
dóbr. Natomiast starosta grodowy był tylko urzędnikiem, a majątek
starostwa grodowego był zapłatą za urzędowanie.
Dla Hrubieszowa najbliższymi grodowymi starostwami było Horodło,
Grabowiec, a właściwie Krasnystaw, który był siedzibą
drugiego powiatu - Ziemi Chełmskiej.
Dlatego też mieszkańcy Hrubieszowa urzędowe akta sporządzali na
zamku horodelskim albo grabowieckim, a najwłaściwiej
krasnostawskim. Tam też dyplomy i nadania królewskie i inne
przywileje były oblatowane, to znaczy wpisywane do księgi
grodzkiej, która wówczas zastępowała dzisiejsze akta hipoteczne.
W skład majątku starostwa rubieszowskiego wchodziły następujące
wioski: Pobereżany, Czerniczyn, Modryń, Miączyn, Kosmów,
Bohutcze z młynem, Businiec, Huszcza z dwoma młynami i Jastrzębia
Wola albo Pryhorka z Ziemi Chełmskiej, Dziekanów, Szpikołosy,
Jarosławiec. Czysty dochód szedł ze starostwa niegrodowego na
utrzymanie króla, a z czasem czwarta część jego dochody, po łacinie
zwanej kwartą obracaną na utrzymanie stałego wojska, zwanego
kwarcianym.
Poczet starostów hrubieszowskich niegrodowych był następujący: w
roku 1500 Jakub Buczacki, od roku 1500 (rok nadania miastu herbu) Jędrzej
Dąbrowski. Stefan Batory dał starostwo hrubieszowskie w dożywocie
(21 listopada 1576) Andrzejowi Tenczyńskiemu i żonie jego z Dębowskich.
Hrubieszowscy starostowie posiadali zazwyczaj inne jeszcze majątki
dożywotnie lub dziedziczne , nieczęsto zapewne i niedługo w mieście
i grodzie hrubieszowskim przebywali i zbytnio się o jego rozwój
nie troszczyli.
Kim był starosta - był to mianowany przez panującego urzędnik
lokalny obdarzony pełnia władzy na podległym mu terenie z wyjątkiem
prawa nadawania przywilejów. Urząd starosty został wprowadzony do
Polski w końcu XIII wieku przez Wacława II. Poczynając od XIV
wieku starostwami nazywano 3 urzędy: namiestnictwo w poszczególnych
dzielnicach, zwierzchnictwo nad zamkiem lub grodem, i przyległymi
powiatami. W XVI wieku zmalało znaczenie starosty, zatraciła się
więź z panującymi i faktycznie starostwa stały się urzędami
ziemskimi. Urząd starosty zachował się w Galicji do 1918 roku. W
okresie międzywojennym i w latach 1944 - 1950 starosta był
zwierzchnikiem ogólnej administracji w powiecie: stał na czele
starostwa i podlegała wojewodzie. W 1950 roku Urząd Starosty
zniesiono.
Aktem nadanym w Brześciu nad Bugiem dnia 8 listopada 1588 r.
Zygmunt III nadaje dożywotnie starostwo i wójtostwo hrubieszowskie
Stanisławowi Żółkiewskiemu, późniejszemu bohaterowi z pod
Cecory.Za życia Stanisława Żółkiewskiego dziedziczy starostwo
hrubieszowskie Jan Żółkiewski, który tytułuje się starostą
hrubieszowskim. Od roku starostą hrubieszowskim jest królewicz
Władysław, późniejszy król Władysław IV. Następnie od roku
1633 starostą hrubieszowskim jest Rafał Leszczyński, wojewoda bełski,
a po jego śmierci starostwo dostało się w ręce Łukasza z Bnina
Opalińskiego. W czasie najazdu szwedzkiego starostą hrubieszowskim
jest Mikołaj Daniłowicz, podstoli koronny. Od 5 marca 1705 roku
starostwo hrubieszowskie posiada Stanisław Potocki, który w 1727
roku odstąpił je Franciszkowi Salezemu Potockiemu.
W grudniu 1773 roku po zajęci tych terenów przez Austrię dokonano
nowego podziału administracyjnego. Powstał cyrkuł zamojski, w skład
którego wchodziło 8 dystryktów, zaś jeden z nich miał siedzibę
w Hrubieszowie. Po śmierci Franciszka Salezego Potockiego, rząd
austriacki objął starostwo hrubieszowskie w swoje posiadanie i
zamienił je z Ignacym hrabią Cetnerem wojewodą bełskim na dobra
solne. Zamiana ta została dokonana układem z dnia 7 grudnia 1799
roku zatwierdzona dekretem cesarskim z dnia 16 lubego 1802 roku.
Cetner wojewoda bełski dnia 20 maja 1803 roku wpisany został do
tabeli jako właściciel.
Nim akt zamiany uzyskał najwyższe zatwierdzenie, Ignacy Cetner z córką
Anną Potocką z dóbr starostwa hrubieszowskiego stanowiących
miasto Hrubieszów z Wójtostwem: Podzamczem, wsie Pobereżany,
Czerniczyn, Borodycę, Dziekanów, część Szpikołos, Jarosławiec,
Businiec, i część Putnowic za kontraktem prywatnym z dnia 30
marca 1800 roku spisanym we Lwowie sprzedali Aleksandrowi i Annie z
Zamojskich Sapiechom, za sumę szacunkową siedemdziesąt tysięcy złotych.
Kontrakt podpisał ksiądz Stanisław Staszic 29 lutego 1801 roku.
Aleksander Sapiecha przekazał swoje prawa za żonę Annę. Ta zaś
28 marca 1801 roku oświadczyła, że dobra hrubieszowskie kupił
ksiądz Stanisław Staszic.
Od roku 1810 wraz z nowo utworzonym administracyjnie powiatem
hrubieszowskim i założonym w 1816 roku przez Stanisława
Staszica Towarzystwem Rolniczym Hrubieszowskim następuje nowy okres
w dziejach powiaty i miasta. Hrubieszów zaledwie w ciągu 13 lat
stał się drugim co do wielkości, po Lublinie miastem w Guberni
Lubelskiej, a więc większym niż Zamość i Chełm . Po upadku
powstania w 1831 roku i przejściu pod zabór rosyjski aż do
odzyskania niepodległości Hrubieszów z powiatem znalazł się w
guberni Lubelskiej.
Po odzyskaniu w 1918 roku przez Polskę niepodległości Hrubieszów
zostaje miastem powiatowym. Powierzchnia ówczesnego powiatu wynosiła
1566 km2.
Okres międzywojenny był bardzo owocny dla dziejów miasta i
regionu.
Hrubieszów stał się siedzibą zarządów powiatowych związków
zawodowych i stowarzyszeń społecznych. Życie kulturalne i społeczne
rozwijało się w ramach statutowej działalności starostwa,
organizacji i związków.
Odnotowano znaczne osiągnięcia w dziedzinie szkolnictwa. W 1924
roku Sejmik Powiatowy powołał Zawodową Szkołę Rzemieślniczą.
Bogatą działalność wykraczającą poza program nauczania
przejawiało Gimnazjum i Liceum Stanisława Staszica. W latach 1920
-22 z inicjatywy Sejmiku Powiatowego powstała Biblioteka
Publiczna, a hrubieszowska ustawa o bibliotekach była jedną z
pierwszych w kraju. Od roku 1847 władze powiatowe utrzymywały własną
drukarnię. Szczególnie duże zasługi dla rozwoju kultury w
regionie miała Drukarnia Sejmiku Powiatowego działająca w 1920-
39 r. Wówczas w Hrubieszowie ukazało się kilkanaście tytułów
czasopism i książek. Nakładcą wielu z nich był Sejmik
Powiatowy. Inicjatorem wielu przedsięwzięć hrubieszowskich tego
okresu był ówczesny starosta Stanisław Marek. W dniu 24 października
1937 roku obyło się uroczyste poświęcenie gmachu Wydziału
Powiatowego w Hrubieszowie. W gmachu tym starosta urzędował do
1950 roku, a siedziba władz powiatowych mieściła się do roku
1975.
|
