Ochrona praw
Uniwersalny system ochrony praw człowieka obejmuje prawie wszystkie państwa. Jego zręby stworzyły Narody Zjednoczone w tzw. Karcie Narodów Zjednoczonych, a następnie w przyjętej Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ( 10 XII 1948 ).
W uniwersalnym systemie NZ obok praw o charakterze powszechnym powstały też regulacje partykularne. Wśród wielu wskazać można Konwencję dotyczących kobiet, np. o prawach politycznych kobiet z 1953r., o obywatelstwie kobiet zamężnych z 1957r., o eliminacji wszelkich form dyskryminacji kobiet. Ta ostatnia została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 18 XII 1979r. została przez Polskę ratyfikowana 18 VII 1980r.
Dla Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji wobec kobiet przewidziany jest arbitraż międzynarodowy a przy jego nieskuteczności Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości.
Chronioną od niedawna kategorią osób są dzieci. Na forum międzynarodowym na mocy Deklaracji Praw Dziecka z 20 XI 1959r. korzystały zaledwie z ochrony polityczno moralnej. Dopiero trzydzieści lat później, 20 XII 1989r., NZ przyznały dzieciom ochronę traktatową. Stosowną konwencję Polska ratyfikowała 30 IV 1991 r.
W ramach Rady Europy 4 XI 1950r. została przyjęta Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ( Europejska Konwencja Praw Człowieka ). W strukturze i zawartości merytorycznej nawiązuje do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka
Polska ratyfikowała Konwencję 19 I 1993r.
W systemie europejskim głównymi organami kontroli są : Europejska Komisja Praw Człowieka i Europejski Trybunał Praw Człowieka (Ž Rada Europy ). Polacy mogą składać do niej skargi od 1 maja 1993r.
W pewnych przypadkach, np. naruszeniu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przewidziana jest procedura sądowa. Wyroki Trybunału Praw Człowieka mogą na państwo winne łamania prawa nałożyć obowiązek zadośćuczynienia ofiarom.
W sytuacjach naruszeń prawa międzynarodowego przez osoby fizyczne niektóre umowy międzynarodowe nakładają na państwa obowiązek ścigania winnych i pociągania ich do odpowiedzialności prawnej.
Funkcję stałego sądu międzynarodowego pełni obecnie m.in. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Hadze, powołany w 1945r. Jego statut jest integralną częścią Karty NZ. Sądownictwo reprezentują również Europejski Trybunał Sprawiedliwości ( 1953 ) i Europejski Trybunał Praw Człowieka ( 1959 ).
Najważniejszymi traktatami prawnomiędzynarodowymi w systemie uniwersalnym są przyjęte 16 XII 1966r.: Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych.
Pierwsza z wymienionych konwencji zawiera gwarancję praw kolektywnych ( prawo ludów do samostanowienia i dysponowania swymi bogactwami ) i indywidualnych, m.in. prawo do życia, wolności osobistej, w tym zakaz niewolnictwa i poddaństwa, prawo do nietykalności osobistej, swobody poruszania się , prawa związane z wymiarem sprawiedliwości, prawo do uznania podmiotowości prawnej, ochrony życia prywatnego i rodzinnego, wolności słowa, sumienia i wyznania, prawo do zgromadzeń i stowarzyszeń, a także praw polityczne.
Nieco inną konstrukcję ma Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych. Uwzględnia on między innymi prawo do pracy zabezpieczenia społecznego, ochrony i pomocy rodzinie, prawo do ochrony zdrowia, nauki i udziału w życiu kulturalnym.
Polska ratyfikowała oba pakty 3 III 1977r.
Do chroniących prawa człowieka umów partykularnych przedmiotowo zaliczyć można Konwencję w sprawie zapobiegania zbrodniom Ž ludobójstwa i ich karania z 1948r. czy Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 1966r. Prawo humanitarne kształtuje Czerwony Krzyż.
Państwa amerykańskie podstawowe gwarancje praw człowieka zawarły w przyjętym w Bogocie w 1948r. statucie ŽOrganizacji Państw Amerykańskich. Gwarancje prawną daje Amerykańska Konwencja Praw Człowieka uchwalona w San José 22 XI 1969r.
Na kontynencie Afrykańskim ochronę praw człowieka podjęła Ž Organizacja Jedności Afrykańskiej. Prawnomiędzynarodową podstawę ochrony stanowi Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów przyjęta w Nairobi 27 VI 1981r.